Crop Insurance : कृषी क्षेत्रातील अस्थिरता आणि नैसर्गिक आपत्त्यांमुळे होणारे नुकसान कमी करण्यासाठी पिक विमा योजना हा भारतीय शेतकऱ्यांसाठी एक महत्त्वाचा आधारस्तंभ ठरला आहे. महाराष्ट्रात तर ‘एक रुपयात पिक विमा योजना’ लागू झाल्यामुळे शेतकऱ्यांना केवळ नाममात्र शुल्क भरून संपूर्ण आर्थिक सुरक्षा प्राप्त झाली आहे.
या लेखामध्ये, प्रधानमंत्री फसल विमा योजना (PMFBY) आणि महाराष्ट्राच्या ‘एक रुपयात पिक विमा योजना’ याबद्दल सविस्तर माहिती देत आहोत, तसेच हेक्टरी ₹१८,९०० या भरपाईच्या रकमेमागील नेमके वास्तव स्पष्ट करणार आहोत.
🌾 पिक विमा योजना: उद्देश आणि महत्त्व
पिक विमा योजनेचा (PMFBY) मुख्य उद्देश नैसर्गिक आपत्त्या, कीटक किंवा रोगराईमुळे पिकांचे झालेले नुकसान भरून काढत शेतकऱ्याला आर्थिक संरक्षण (Financial Protection) देणे आणि शेतीतील धोका कमी करणे हा आहे.
- आत्मविश्वास वाढ: पिकांच्या नुकसानीनंतर शेतकऱ्याला पुन्हा उभे राहण्यासाठी आर्थिक मदत पुरवून त्याचा आत्मविश्वास टिकवून ठेवणे.
- जोखीम व्यवस्थापन: अनपेक्षित संकटांपासून शेतकऱ्याला आर्थिक सुरक्षा कवच देणे.
- आधुनिक शेतीला प्रोत्साहन: अधिक जोखीम असलेल्या पण फायदेशीर आधुनिक पिकांच्या लागवडीसाठी प्रोत्साहन देणे.
🛡️ ‘एक रुपयात पिक विमा’ आणि PMFBY: प्रमुख वैशिष्ट्ये
पिक विमा योजना दोन स्तरांवर कार्य करते: केंद्र सरकारची प्रधानमंत्री फसल विमा योजना (PMFBY) आणि महाराष्ट्राची ‘एक रुपयात पिक विमा योजना’.
१. प्रधानमंत्री फसल विमा योजना (PMFBY)
या योजनेत केंद्र आणि राज्य सरकारच्या मदतीने शेतकऱ्याला कमी प्रीमियममध्ये विमा संरक्षण मिळते.
| हंगाम | शेतकऱ्यासाठी प्रीमियम (विमा संरक्षित रकमेच्या) |
| खरीप पिके | २.०% |
| रब्बी पिके | १.५% |
| व्यावसायिक/बागायती पिके | ५.०% |
अनुदान: शेतकऱ्याने भरलेल्या प्रीमियमपेक्षा उर्वरित प्रीमियमचा मोठा वाटा केंद्र आणि राज्य सरकार उचलतात.
२. महाराष्ट्रातील ‘एक रुपयात पिक विमा योजना’
ही योजना महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसाठी PMFBY पेक्षा अधिक लाभदायक आहे.
- शेतकऱ्याचा हिस्सा: महाराष्ट्रातील शेतकऱ्याला केवळ ₹१ (एक रुपया) इतकाच नाममात्र प्रीमियम भरावा लागतो.
- सरकारी हिस्सा: PMFBY नुसार शेतकऱ्याच्या वाट्याला येणारा उर्वरित प्रीमियम राज्य सरकार स्वतः भरते.
- सर्वात मोठा फायदा: यामुळे महाराष्ट्रातील शेतकऱ्याला अत्यंत कमी खर्चात संपूर्ण विमा संरक्षण प्राप्त होते.
☔ योजनेत समाविष्ट होणारे जोखीम घटक (Covered Risks)
पिक विमा योजनेत पिकाच्या वाढीच्या विविध टप्प्यांवर होणाऱ्या नुकसानीसाठी संरक्षण मिळते:
- पेरणीपूर्व/लागवड: अपुरा पाऊस किंवा प्रतिकूल हवामान (७५% पेक्षा कमी पेरणी झाल्यास).
- पिकाच्या वाढीच्या टप्प्यात: दुष्काळ, अतिवृष्टी, पूर, नैसर्गिक आग, वीज कोसळणे, वादळ, गारपीट, भूस्खलन, कीड आणि रोगराई यांसारख्या व्यापक नुकसानीसाठी.
- स्थानिक आपत्ती: गारपीट, भूस्खलन आणि ढगफुटी/जलमयता यांसारख्या विशिष्ट क्षेत्रातील नुकसानीसाठी (बाधित अधिसूचित क्षेत्रातील शेतकऱ्यांना).
- काढणीपश्चात: चक्रीवादळ, अवकाळी पाऊस (काढणीनंतर १४ दिवसांपर्यंत शेतात सुकवण्यासाठी ठेवलेल्या पिकांचे नुकसान).
💰 हेक्टरी ₹१८,९०० भरपाई: सत्य आणि वास्तविकता
सर्वात महत्त्वाची सूचना: पिक विमा योजनेत हेक्टरी ₹१८,९०० किंवा इतर कोणतीही रक्कम निश्चित नसते.
भरपाईची रक्कम खालील तीन मुख्य घटकांवर अवलंबून असते:
- विमा संरक्षित रक्कम (Sum Insured): तुमच्या पिकासाठी आणि जिल्ह्यासाठी शासनाने निश्चित केलेली प्रति हेक्टर कमाल रक्कम. (उदा. काही पिकांसाठी ही रक्कम हेक्टरी ₹४०,७०० पर्यंत असू शकते).
- नुकसानीचे प्रमाण: विमा कंपनी आणि कृषी अधिकाऱ्यांनी केलेल्या पंचनाम्यात झालेल्या नुकसानीची टक्केवारी.
- पीक प्रकार आणि जिल्हा: प्रत्येक पीक आणि जिल्ह्यासाठी ही ‘विमा संरक्षित रक्कम’ वेगळी असते.
₹१८,९०० चा अर्थ: हेक्टरी ₹१८,९०० किंवा ₹१७,००० ही रक्कम विशिष्ट पीक आणि जिल्ह्यांसाठी, झालेल्या नुकसानीच्या प्रमाणानुसार मिळणारी ‘किमान’ किंवा ‘सरासरी’ भरपाईची रक्कम असू शकते.
अंतिम भरपाई: तुम्हाला किती भरपाई मिळेल हे तुम्ही भरलेल्या विमा अर्जात नमूद केलेल्या ‘विमा संरक्षित रकमेवर’ आणि कृषी अधिकारी/विमा कंपनीच्या ‘पंचनाम्यावर’ अवलंबून असते.
✅ नुकसान झाल्यास दावा दाखल करण्याची प्रक्रिया (Claim Process)
नुकसान झाल्यास त्वरित आणि अचूक प्रक्रिया पूर्ण करणे महत्त्वाचे आहे.
१. नुकसानीची सूचना (Intimation)
- वेळेची मर्यादा: नुकसान झाल्यापासून ७२ तासांच्या आत संबंधित विमा कंपनी किंवा कृषी विभाग/बँकेला कळवणे अनिवार्य आहे.
- माध्यमे:
- ऑनलाइन: PMFBY संकेतस्थळ (pmfby.gov.in) किंवा Crop Insurance App द्वारे.
- टोल-फ्री क्रमांक: विमा कंपनीच्या टोल-फ्री क्रमांकावर कॉल करून.
- कृषी विभाग: स्थानिक कृषी कार्यालय किंवा बँकेला लेखी कळवून.
२. पंचनामा आणि भरपाई निश्चिती
- पंचनामा (Loss Assessment): शेतकऱ्याने सूचना दिल्यावर, विमा कंपनीचे प्रतिनिधी आणि कृषी अधिकारी संयुक्तपणे शेतावर जाऊन नुकसानीचे ‘पंचनामा’ (Inspection) करतात. यामध्ये नुकसानीचे प्रमाण आणि कारण नोंदवले जाते.
- भरपाई जमा होणे: पंचनामा आणि आवश्यक कागदपत्रे पडताळल्यानंतर, मंजूर झालेली भरपाईची रक्कम थेट शेतकऱ्याच्या बँक खात्यात (Direct Benefit Transfer – DBT) जमा केली जाते.
३. आवश्यक कागदपत्रे
- पीक विम्याचा अर्ज/नोंदणी पावती.
- आधार कार्डची प्रत.
- जमिनीचा ७/१२ उतारा आणि ८ अ.
- बँक पासबुकची प्रत (विमा हप्ता भरलेले खाते).
- नुकसान झालेल्या पिकाचा आणि क्षेत्राचा फोटो/व्हिडिओ (पंचनाम्याच्या वेळी).
🏦 DBT प्रक्रिया: रक्कम थेट खात्यात कशी जमा होते?
पिक विम्याची रक्कम थेट बँक खात्यात जमा होण्याच्या (DBT) प्रक्रियेत कोणताही मध्यस्थ नसतो, ज्यामुळे पारदर्शकता टिकून राहते.
- दाव्याची मंजुरी: पंचनामा आणि पीक कापणी प्रयोग (CCE) अहवालाच्या आधारावर अंतिम दाव्याचे मूल्यांकन केले जाते. नुकसानीची टक्केवारी आणि ‘विमा संरक्षित रक्कम’ यानुसार अंतिम भरपाईची रक्कम निश्चित होते.
- आधार-आधारित DBT: मंजूर रक्कम विमा कंपनी/सरकारद्वारे आधार-आधारित DBT प्रणाली वापरून हस्तांतरित केली जाते. याचा अर्थ, आधार कार्डशी लिंक असलेल्या बँक खात्यात (जरी तुम्ही अर्जात दुसरे खाते दिले असेल तरी) रक्कम जमा होण्याची शक्यता असते.
- खात्यात जमा: ही रक्कम NEFT/RTGS प्रणालीद्वारे तुमच्या बँक खात्यात जमा होते आणि तुमच्या नोंदणीकृत मोबाईल नंबरवर SMS द्वारे सूचना मिळते.
रक्कम जमा होण्यासाठी महत्त्वाच्या अटी
तुमच्या खात्यात रक्कम अडकू नये यासाठी, खालील बाबींची खात्री करा:
- आधार संलग्नता (Aadhaar Seeding): तुमचे आधार कार्ड बँक खात्याशी जोडलेले (Linked) आणि DBT साठी सक्रिय असणे आवश्यक आहे.
- KYC पूर्णता: तुमच्या बँक खात्याची KYC (Know Your Customer) प्रक्रिया पूर्ण केलेली असावी.
- खाते सक्रियता: तुमचे बँक खाते निष्क्रिय (Dormant) झालेले नाही याची खात्री करा.
💡 निष्कर्ष आणि महत्त्वपूर्ण सल्ला
प्रधानमंत्री फसल विमा योजना आणि महाराष्ट्रातील ‘एक रुपयात पिक विमा योजना’ हे शेतकऱ्यांसाठी एक मोठे आर्थिक सुरक्षा कवच आहे. हेक्टरी ₹१८,९०० ही रक्कम अंतिम नसली तरी, या योजनेमुळे संकटाच्या काळात शेतकऱ्याला मोठा आधार मिळतो.
शेतकऱ्यांसाठी सल्ला:
- नुकसान झाल्यास ७२ तासांच्या आत सूचना देणे अनिवार्य आहे.
- कोणत्याही निश्चित भरपाईच्या रकमेवर (उदा. ₹१८,९००) विश्वास ठेवू नका; तुमच्या विमा संरक्षित रकमेनुसारच भरपाई मिळेल.
- अर्ज भरताना ७/१२, आधार आणि बँक खात्याची माहिती अचूक भरा.
तुम्हाला तुमच्या दाव्याची सद्यस्थिती ऑनलाइन कशी तपासायची हे जाणून घ्यायचे आहे का?