यंदा पावसाचं प्रमाण कमी राहील, असा अंदाज हवामान खात्याने वर्तवला आहे. साहजिकच, अशा परिस्थितीमध्ये आपल्या पशुपालक आणि दूध उत्पादक शेतकऱ्यांसमोर हिरव्या चाऱ्याचा मोठा प्रश्न उभा राहू शकतो.
पण, आताच घाबरून जाण्याची गरज नाही. वेळीच योग्य नियोजन केलं, तर या समस्येवर सहज मात करता येते. यासाठी कृषी तज्ज्ञांनी ‘चारा आंतरपीक’ पद्धतीचा वापर करण्याचा सल्ला दिला आहे. यामुळे कमी पाण्यातही जनावरांना वर्षभर चांगला आणि सकस चारा मिळू शकतो.
चारा टंचाईवर मात करण्यासाठी ‘आंतरपीक’ पद्धत का गरजेची?
जनावरांचं आरोग्य चांगलं राहावं आणि दुधाचं उत्पादन टिकावं, यासाठी त्यांना संतुलित आहार मिळणं खूप महत्त्वाचं असतं.
चाऱ्याची लागवड करताना शेतात फक्त एकच पीक घेण्याऐवजी, एकदल आणि द्विदल अशी दोन्ही प्रकारची पिके एकत्र लावली तर त्याचा जास्त फायदा होतो.
- एकदल पिकांचा फायदा: यामधून जनावरांना पिष्टमय पदार्थ मिळतात, ज्यामुळे त्यांच्या शरीराला चांगली ऊर्जा आणि ताकद मिळते.
- द्विदल पिकांचा फायदा: यामधून जनावरांना भरपूर प्रमाणात प्रथिने मिळतात, जी शरीर पोषणासाठी आवश्यक असतात.
कधीतरी पावसात खंड पडला किंवा हवामान बदललं आणि एखाद्या पिकाचं नुकसान झालं, तरी आंतरपिकामुळे दुसरं पीक हाती येतं. यामुळे शेतकऱ्यांच्या डोक्यावरची टांगती तलवार दूर होते आणि जनावरांच्या गोठ्यात चारा शिल्लक राहतो.
दुधाळ जनावरांसाठी चारा पिकांचे ५ उत्तम पर्याय (Top Fodder Crops for Dairy Animals)
महात्मा फुले कृषी विद्यापीठाच्या ‘गो संशोधन प्रकल्पा’तील वरिष्ठ शास्त्रज्ञ डॉ. समीर ढगे यांनी कमी पावसातही चांगला चारा मिळवण्यासाठी ५ खात्रीशीर पर्याय सुचवले आहेत.
१. मका आणि चवळी (किंवा बरसीम)
मका हा जनावरांचा अत्यंत आवडीचा आणि पौष्टिक चारा आहे. मक्यासोबत चवळी किंवा बरसीमची पेरणी केल्यास जनावरांना ऊर्जेसोबतच प्रथिनांचाही चांगला डोस मिळतो. दुधाळ जनावरांच्या आहारात हा चारा दिल्यास दुधातील फॅट आणि एकूण दूध उत्पादनात चांगली वाढ होते.
२. ज्वारी आणि चवळी
पावसाचं प्रमाण कमी असलं तरी ज्वारीचं पीक चांगल्या प्रकारे तग धरू शकतं. ज्वारीतून जनावरांना आवश्यक ऊर्जा मिळते, तर चवळीतून प्रथिनांची गरज भागवली जाते. कमी पाण्यात चांगला चारा मिळवण्यासाठी हा एक उत्तम आणि भरवशाचा पर्याय आहे.
३. बाजरी आणि गवार (कोरडवाहू भागासाठी)
ज्या भागात पाण्याची मोठी टंचाई असते, अशा कोरडवाहू पट्ट्यातील शेतकऱ्यांसाठी हा पर्याय एकदम योग्य आहे. बाजरी हे मुळातच कमी पाण्यावर आणि कठीण हवामानात येणारं पीक आहे. बाजरीसोबत गवार लावल्यास जनावरांना प्रथिनांचा पुरवठा होतो.
४. नेपियर गवत आणि ल्यूसर्न (बहुवर्षिक हिरवा चारा)
ज्या शेतकऱ्यांना वर्षभर नियमित आणि जास्त प्रमाणात हिरवा चारा लागतो, त्यांच्यासाठी हे कॉम्बिनेशन भारी आहे. नेपियर गवत हे ‘बहुवर्षिक’ (अनेक वर्षं टिकणारं) पीक असल्याने त्याचं उत्पादन भरघोस मिळतं. यासोबत ल्यूसर्न घेतल्यास जनावरांना उत्तम दर्जाची प्रथिने मिळतात आणि वर्षभर हिरव्या चाऱ्याची चिंता मिटते.
५. ओट्स आणि बरसीम (हिवाळी हंगामासाठी)
हिवाळ्यातल्या चारा टंचाईवर मात करण्यासाठी ओट्स आणि बरसीमची एकत्र लागवड करणं खूप फायद्याचं ठरतं. थंडीच्या दिवसांत या दोन्ही पिकांची वाढ झपाट्याने होते. दुधाळ जनावरांसाठी हिवाळ्यात मिळणारा हा हिरवा चारा अतिशय चांगला मानला जातो.
शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाची अपडेट: पावसाचा अंदाज बघून बाजारातल्या महागड्या पशुखाद्यावर अवलंबून राहण्यापेक्षा, उपलब्ध पाण्याचा हुशारीने वापर करून ‘बहुकटाई’ आणि ‘एक कटाई’ चाऱ्याचं नियोजन आताच करून घ्या. आंतरपिकांच्या या पद्धतीमुळे जनावरांचं पोषणही होतं आणि आपला पशुखाद्यावरचा नाहक खर्चही वाचतो.