सध्या शेतजमीन कमी होत चालली आहे आणि हवामानाचा लहरीपणा वाढला आहे. अशा वेळी पारंपरिक शेतीला फाटा देत अनेक तरुण शेतकरी ‘हायड्रोपोनिक्स’ (Hydroponics Farming) कडे वळत आहेत. अगदी गच्चीवर किंवा अंगणातील छोट्याशा जागेतही आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून तुम्ही हा व्यवसाय सुरू करू शकता. कमी जागेत जास्त उत्पन्न देणाऱ्या या शेती तंत्रज्ञानाची ही लेटेस्ट माहिती नक्की वाचा.
हायड्रोपोनिक्स शेती (Hydroponics Farming) म्हणजे नेमकं काय?
हायड्रोपोनिक्स म्हणजे मातीचा एकही कण न वापरता केवळ पाण्यावर केली जाणारी शेती. या आधुनिक तंत्रज्ञानात रोपांची मुळे मातीऐवजी थेट पाण्यात किंवा कोकोपीटमध्ये असतात. या पाण्यामध्ये पिकांच्या वाढीसाठी आवश्यक असणारी सर्व खनिजे आणि पोषक तत्त्वे (Nutrients) सोडली जातात.
यासाठी पीव्हीसी (PVC) पाईप्सचा वापर करून उभी मांडणी (Vertical Farming) केली जाते. यामुळे जागेची मोठी बचत होते आणि कमी क्षेत्रात जास्त रोपे लावता येतात.
हायड्रोपोनिक्स तंत्रज्ञानाचे ५ सर्वात मोठे फायदे
पारंपरिक शेतीच्या तुलनेत हायड्रोपोनिक्सचे फायदे अनेक पटींनी जास्त आहेत. त्यामुळेच हा व्यवसाय सध्या ट्रेंडिंगवर आहे:
- पाण्याची ९०% बचत: या पद्धतीत पाणी पुन्हा-पुन्हा वापरले जाते. त्यामुळे पारंपरिक शेतीच्या तुलनेत अवघे १०% पाणी लागते. दुष्काळी भागासाठी हे वरदान आहे.
- कमी जागेत बंपर उत्पादन: एकावर एक असे पाईप्स लावून उभ्या पद्धतीने शेती केल्यामुळे, १ एकराचे उत्पन्न अवघ्या काही गुंठ्यांत घेता येते.
- रोगराईचा धोका कमी: मातीच नसल्यामुळे मातीतून पसरणारे आजार आणि तण वाढण्याची समस्या उरत नाही.
- १००% विषमुक्त भाज्या: कीटकनाशकांचा वापर जवळजवळ शून्य असतो. त्यामुळे मिळणारे पीक अत्यंत दर्जेदार आणि आरोग्यासाठी सुरक्षित असते.
- जलद वाढ: रोपांना आवश्यक तेवढेच अन्न थेट मुळांना मिळत असल्याने त्यांची वाढ ३० ते ५० टक्क्यांनी वेगाने होते.
गच्चीवर किंवा अंगणात हायड्रोपोनिक्स प्रकल्प कसा सुरू करावा?
हायड्रोपोनिक्स शेती सुरू करताना काही महत्त्वाच्या गोष्टींकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे. हा एक पूर्णपणे वैज्ञानिक व्यवसाय असल्याने योग्य नियोजन आवश्यक आहे.
१. तज्ज्ञांचे योग्य प्रशिक्षण घ्या
सुरुवात करण्यापूर्वी पाण्यातील पोषक घटकांचे प्रमाण (TDS), पाण्याचा सामू (pH) आणि तापमान कसे नियंत्रित ठेवायचे, याचे एखाद्या यशस्वी प्रकल्पाला भेट देऊन प्रॅक्टिकल प्रशिक्षण घेणे अनिवार्य आहे.
२. छोट्या सेटअपपासून करा सुरुवात
सुरुवातीलाच लाखोंची गुंतवणूक करण्यापेक्षा गच्चीवर किंवा बाल्कनीत ५० ते १०० रोपांचा छोटा सेटअप उभारा. यातून तुम्हाला तंत्रज्ञान समजेल. त्यानंतरच कमर्शियल फार्मिंगकडे (Commercial Farming) वळा.
३. बाजारपेठेचा कल ओळखा
सध्याच्या नवीन अपडेटनुसार, ग्राहकांचा कल सेंद्रिय आणि विषमुक्त आहाराकडे वेगाने वाढला आहे. तुमच्या परिसरातील फाईव्ह स्टार हॉटेल किंवा सुपरमार्केटमध्ये कोणत्या भाज्यांना मागणी आहे, याची माहिती लागवडीपूर्वीच काढा.
या आधुनिक शेतीत कोणती पिके सर्वाधिक नफा देतात?
हायड्रोपोनिक्समध्ये सर्वच पिके घेणे परवडत नाही. ज्या पिकांना बाजारात नेहमी जास्त भाव मिळतो, त्यांचीच लागवड करावी.
- विदेशी भाज्या: लेट्युस, ब्रोकोली, रंगीत ढोबळी मिरची (Capsicum)
- औषधी आणि पालेभाज्या: पुदिना, बेसिल, पालक
- फळभाज्या: चेरी टोमॅटो, स्ट्रॉबेरी
गुंतवणूक आणि नफ्याचे अचूक गणित
हायड्रोपोनिक्सचा कमर्शियल सेटअप (पॉलीहाऊस, पाईप्स, मोटार, सेन्सर्स) उभारण्यासाठी सुरुवातीला १.५ ते २ लाख रुपये प्रति गुंठा खर्च येऊ शकतो. मात्र, एकदा गुंतवणूक केली की पुढील अनेक वर्षे यातून खात्रीशीर उत्पादन मिळते.
विदेशी भाज्या आणि विषमुक्त उत्पादनामुळे बाजारात याला दुप्पट भाव मिळतो. एका व्यवस्थित नियोजित कमर्शियल सेटअपमधून सर्व खर्च वजा जाता महिन्याकाठी ५० हजार ते १ लाख रुपयांपर्यंतचा निव्वळ नफा सहज मिळवता येतो.